Bataklık Kuşları

TEK yiyecek kaynağı deniz olan ıssız ve kasvetli Antarktika adalarında yaşayan «kıngagalılar», bu bölgelerde ayakları perdeli olmayan biricik kuşlardır. Cesur ve saldırgan olmak zorundadırlar. Uzaklara yolculuk ederek penguenlerin ve başka deniz kuşlarının kolonilerini ziyaret eder ve yalnız bırakılmış yumurtaları ve başka yenilebilir maddeleri kaparlar. İnsanoğlundan da pek ürkmezler.
Bu tıknaz yapılı, orta irilikte kafalı, kısa boyunlu, kısa ve kuvvetli kancalı gagalı beyaz kuşların iki türü vardır. İrilik ve görünüş bakımından güvercinlere az çok benzerler. Adlarını, gagalarının en büyük kısmını kaplayan boynuzumsu kından almışlardır. Yakın akrabaları olmamasına rağmen, «kıngagalılar» (Chionidae) ailesi yağmurkuşlarından sayılır. En yakın akrabaları belki istiridye avcılarıdır.

TROPİK KUŞU» veya «cennet kuşu» gibi kuş isimlerinin romantik bîr havası vardır. Başka kuş isimleri daha sade olup bahis konusu kusun, yiyeceğini nasıl elde ettiğini anlatır. «İstiridye avcısı» adı da bu sonunculardan biridir. Yağmurkuşlarından olmakla beraber, yakın akrabası olmayan bu tür, karnım doyuracağı vakit, sığ suda yürür, kabuğu açık duran bir istiridyeye veya midyeye rastladı mı kuvvetli ve keskin kenarlı gagasını bunun içine sokarak hayvanın etini keser, böylece kabuğunu kapamasını önlemiş olur.
«Haematopodidae» ailesini meydana getiren istiridye avcılarının altı türü hemen bütün dünyanın deniz kıyılarında bulunurlar. Doğu Yarımküresinde büyük akarsulardan içerilere de girerler. 40-42 santim uzunluğundaki bu iri gösterişli yağmurkuşlarımn siyahlı, beyazlı tüyleri, kırmızı bacakları ve gagaları vardır Çok kere sürü halinde dolaşırlar.
Kuşun dişisi kumsaldaki bir girintinin içine epey sayıda benekli yumurta yumurtlar. Bir insan yuvaya fazlaca yaklaştığı takdirde, kuluçkada oturan istiridye avcısının, yumurtalarını bacaklarının arasına sıkıştırarak teker teker başka yere taşıdığı söylenir. Normal olarak ürkek kuşlardırlar. Bir yabancının yuvalarına yaklaşması halinde ihtiyatı unutup etrafta uçmaya ve gürültülü sesler çıkarmaya başlarlar.
Yavrular büyüklerinden de mükemmel yüzücülerdir. İyi dalar, hatta suyun dibinde koşabilirler.
Ä°stiridye avcıları, esaret hayatında, aralarına katıldıkları baÅŸka kuÅŸlarla gayet iyi geçinir, hatta onlara bile bekçilik yaparlar. En çok rastlanan tür yukarıdaki özellikleri gösteren ve Eski Dünya’nın kuzeyindeki ve güneyindeki birçok deniz kıyılarında görülen «adi istiridye avcısı» dır (Haematppus ostralegus).

MUTLAKA SÜRÜ HALİNDE YOLCULUK EDERLER

TOHUM ÇULLUKLARI», Güney Amerika ile Falkland adalarının bu ormantavuğuna benzeyen garip kuşlarıdır. Mutlaka sürü halinde yolculuk ederler. Bu gruplarda çok kere elliden fazla kuş bulunur. Bunlar bazen havalanıp dört bir yana dağılmadan aralarından bir atlının geçmesine müsaade ederler. Rahatsız edilmedikleri vakit, ağır ağır yerde dolaşır ve güvercinimsi ıslıklarla birbirlerine seslenirler. Kendilerini gizlemeye sıra gelince hayli kurnazdırlar, onları ürkütüp gizlendikleri yerden uçurmak da kolay değildir. Çok zorda kalınca, tıpkı akrabaları bataklık çullukları gibi döne döne havaya atılır, bir yandan da gıcırtılı bir çığlık salıverirler. Sürü havadayken sık bir kitle halinde ve büyük bir hızla yolculuk eder.
Göçücü olan bu kuÅŸlara Patagonya’da deniz seviyesinde, Bolivya Andiarında ise 4 200-4 300 metre yükseklerde rastlıyoruz. Patagonya türü Kuzey Arjantin’de kışlar.
Tohum çullukları 15-30 santim uzunluğundadır. En küçük tipleri bıldırcınları hatıra getirir. Bilinen dört türünün kalınca bir vücudu, kısa ve kuvvetsiz bacakları, uzun ve çok sivri kanatları ve tavuksularınki gibi tüyleri vardır. «Thinicoridae» denilen ayrı bir aile meydana getirmelerine rağmen, yağmurkuşlarıyle akrabadırlar.
İsimlerinden de anlaşıldığı üzere tohum çullukları, sadece bitkisel maddelerle ve özellikle tohumlarla beslenirler. Bu kuşlar yerdeki otla astarlanmış bir girintiye yumurtlarlar. 3 - 4 yumurtaları, soluk gri veya pembemsi gri üzerinde sık kahverengi benekli ve armut biçimindedir. Tabiat bilginleri, kuşun, kuluçkaya oturmadığı zaman, yumurtalarının üzerini otla örttüğüne dikkat etmişlerdir

BAZI kuÅŸların isimleri aldatıcı olmaktadır, fakat «kalınbacaklıgil» adı bahis konusu kuÅŸlara gayet uygun düşmektedir. «Kaya yaÄŸmurkuÅŸu» diye de isimlendirilen bu türde kalın bacaklar ve olaÄŸanüstü kaim ve ÅŸiÅŸ diz kapakları göze çarpar. Ailenin 30-60 santim uzunluÄŸundaki dokuz türünün rengi sönük bir gri ve kahverengidir. Hepsinin üçer parmağı, uzun bacakları, iri gözleri ve oval burun delikleri vardır .Öbür yaÄŸmurkuÅŸlarınm burun delikleri ince bir yarık görünüşündedir. Kalınbacaklıgiller’in çoÄŸunluÄŸu dünyamn sıcak bölgelerinde üremekle beraber, bir türü Ä°ngiltere kadar kuzeyde yuva yapar.
Bütün kalınbacaklıgiller akarsularla göllerin çevresindeki taşlık alanlara rağbet ederlerse de, bazı çeşitlerine seyrek bir çalı örtüsüyle kaplı kumlu çöllerde ve otlu ovalarda da rastlıyoruz. Gündüzleri çalıların gölgesinde dinlendikten sonra, geceleyin karınlarını doyurmak üzere yola düzülürler. Gündüz vakti bir düşman görünce, çok kere yere uzanarak kendilerini gizlemeye çalışırar. Tek başlarına veya çift olarak yolculuk eder ve yiyecek ararlar. Hızlı koşucular ve iyi uçuculardır. Yuvaları yerdeki sığ bir girintidir. Bunun içine seyrek benekli iki veya üç gri yumurta yumurtlarlar. Sümüklüböcek, solucan ve böcek yerler.
Kalınbacaklıgiller’in Avrupa türü olan «Oedicnemus oedicnemus», 45 santim uzunluÄŸundadır. Sırtında gri fon üzerinde siyahımsı kahverengi çizgileri vardır. Karnı sarımsı beyazdır. Yüzünde ve kanatlarında da beyazlıklar görülür. Güney Avrupa’ da, Kuzey Afrika’da ve Orta Asya’ da çöller ve bozkırlarda yaÅŸar.
«Gürültücü kalınbacak» (Burhinus bistratus), bir Yeni Dünya türüdür. Güney Meksika île Brezilya’nın kuzey-batısı arasında yaÅŸar. Bu kalınbacak iri sarı gözleri, ağır gagası ve yeÅŸil bacaklarıyle göze çarpar.
«İri kalınbacak» (Esacus recurvirostris) bir Güney Asya kuşudur. 45 santim boyunda ve hemen hemen 60 santim uzunluğundadır. Sivri uçlu gagası yukarıya kıvrılmıştır.

Ä°SMÄ°NÄ° «yengeç yaÄŸmur kuÅŸu» (Dromes ardeola) diye Türkçe’ye çevirebileceÄŸimiz bu kuÅŸ, yuva yapma âdetleri bakımından öbür yaÄŸmurkuÅŸlarından ayrılır. Öbürleri gibi üç veya dört yumurta yumurtlayacağına, tek beyaz yumurtasını kuÅŸlar tarafından kazılmış bir tünelin sonuna yumurtlar. Yavru kuÄŸun bir süre bu inde kaldığına dikkat edilmiÅŸtir, halbuki yaÄŸmurkuÅŸlarının çoÄŸunluÄŸunun yavruları yumurtadan çıktıktan kısa bir süre sonra büyüklerinin arkası sıra dolaÅŸabilmektedir.
«Dromadidae» ailesinde yer alan «yengeç yağmurkuşu», Hint Okyanusu kıyılarıyle adalarının kumluk bölgelerinde yaşamaktadır. Bu uzun bacaklı ve siyahlı beyazlı yağmurkuşunun ağır bir siyah gagası vardır. Kumsalların yengeçleri ve başka küçük yaratıklarıyle beslenir.

(Recurvirostra avocetta)

«Avrupa kılıçgagalısı»; Yeni Dünya’lı akrabasına çok benzer. Başının tepesi, ensesi, omuzları ve kanatlarının en büyük kısmı siyah, kanatlarındaki Ä°ki genişçe alan ile geri kalan tüyleri ise beyazdır. UzunluÄŸu 43 santim kadardır. Gerçek bir deniz kuÅŸudur. Dibi çamurlu olan sığ deniz ve göl kıyılarında barınır.

(Recurvirostra americana)

«Amerika kılıçgagalısı» nın gagası aynen yukarıda tarif edildiÄŸi gibidir. Kuzey Amerika’nın batısının kalevi göller çevresinde pek boldur. 50 santim uzunluÄŸunda olabilen Amerika kılıçgagalısı, suda ve çamurda yürümesine elveriÅŸli çok uzun bacakları olan güzel bir yaÄŸmurkuÅŸudur. Tüylerinde beyazı, esmer ve koyu sarı renkleri dikkati çeker. Erkekle diÅŸi sırayla kuluçkaya yatarlar. EÅŸlerden biri kalevi düzlükte yuvaya doÄŸru gelirken, öteki yumurtaların üzerinden kalkar. Fakat bunu görmek için, insanın kendini iyice gizlemesi lâzımdır, zira kılıç-gagalı, insanlar yuvasına yaklaÅŸtıkları vakit pek gürültücü ve saldırgan olur.

«Kız kuÅŸu» (Vanellus vanellus) uzun siyah sorgucundan derhal tanınır. 34 santim uzunluÄŸundaki bu kuÅŸa 81 derece kuzey enlemiyle Kuzey Hindistan ile Kuzey Afrika arasındaki bütün Eski Dünya ülkelerinde rastlanır. Avrupa ülkeleri arasında en fazla kız kuÅŸunu barındıranı Hollanda’dır. Ä°lkbaharın ilk müjdecilerinden olan kız kuÅŸları burada âdeta ulusal kuÅŸ haline gelmiÅŸlerdir.
Bazı Eski Dünya yaÄŸmur kuÅŸları fazladan renkli tüylerle süslüdürler. Bunlardan biri olan Avustralya’nın «lobibyx» inin suratında, gagasının dibini ve alnını gözden gizleyen maskemsi bir san sarkık et dikkati çeker. Bu kuÅŸun kırmızı bacaklarıyle kanat mahmuzları da garip görünüşünün ilginçliÄŸini büsbütün artırır.

(Charadrius pluvialis)

«Yağmur kuşu» veya öbür adıyla «Altın yağmur kuşu», bütün göçüsü kuşların en üstünlerinden biridir. 27 - 28 santim uzunluğundadır, açılmış kanatlarının eni de yaklaşık olarak 58-60 santimdir. Vücudunun aüyük bir kısmı siyahtır, üreme mevsiminde sırtında altın sarısı loktalar göze çarpar. Bu güzel kuş Kuzey Kutbunun kısa yazında uzak kuzeysel enlemlerin tundralarında fuva yapar. Havalar ısmmaya yüz tutunca, bu ıssız diyarları örten kar, altındaki toprak tarafından emilemeyecek kadar çabuk erir, böylece sivrisinekler ve tatarcıklarla kaynaşan geniş bataklıklar ortaya çıkar. Yağmur kuşu bu kanatlılardan başka, rastladığı böcekleri ve solucanları da mideye indirir.
Eylül sonları gelince, yaÄŸmur kuÅŸları, Avrupa’da Laponya ile Finlandiya’dan Akdeniz ülkelerine ve Kuzey-batı Afrika’ya, Kuzey Asya’ dan Hindistan’a ve Çin’e, Amerikanın kuzeysel enlemlerinden ise BirleÅŸik Amerika’nın güneyine, hatta bazen Brezilya’ya kadar inerler. Pasifik yaÄŸmur kuÅŸları ise Alaska ile Ha\vaii adaları arasındaki 3 500 -3 600 kilometreyi hiç mola vermeksizin katederler. îyi yüzemedikleri için, bu yolculuÄŸu yiyip içmeden ve dinlenmeden saatte 60 - 110 Km. hızla tamamlarlar. Bu göçe, katılan binlerce yaÄŸmur kuÅŸu, nisan veya mayıs aylarında tekrar kuzeye dönmek üzere yola çıkar.

OLAĞANÜSTÜ GÖÇMENLER:
YagmurkkuÅŸugillere bu ad, yaÄŸmurdan önce söylenir gibi ötmelerinden ötürü verilmiÅŸtir. YaÄŸmurkuÅŸugülerin altmış üç türüne dünyanın hemen her tarafında rastlıyoruz. BirçoÄŸu dikkate deÄŸer göç yolculuklarıyla ün salmışlardır. Çulluklarla yakın akraba olan «yaÄŸmurkuÅŸugiller» (Charadriidae) ailesi üyelerinin daha kısa bacakları ve daha kısa bir gagaları vardır. Kanatları sivri, kuyrukları orta uzunlukta ve yuvarlanmıştı. YaÄŸmurkuÅŸuÄŸiller çoÄŸunlukla sade renklerde ufak veya orta irilike kuÅŸlardır. Kıyılarda olduÄŸu gibi, ovalarla kırlarda da keyifleri yerindedir. Hepsinin iri sayılabilecek bir kafası ve fevkalade geliÅŸmiÅŸ uçuÅŸ kasları sebebiyle tombul olan bir vücudu vardır. Bu tombul kuÅŸların eti lezzetlidir. YaÄŸmurkuÅŸugiller’de arka parmak ya yoktur, ya da pek ufaktır.
Bütün yaÄŸmurkuÅŸugiller kumdaki veya topraktaki ufak oyukların içine oldukça iri dört yumurta yumurtlarlar. Bu yumurtalar koni biçiminle siyah ve kahverengi noktalı veya lekelidir, Avrupa’da yaÄŸmurkuÅŸugiller’in yumurtaları çok yenir.