Bataklık Kuşları

(Actitis macularia)

«Benekli çulluk», küçük bîr kuÅŸtur. Yaklaşık olarak 20 santim uzunluÄŸundadır. Fakat gerektiÄŸi zaman o da hızlı koÅŸabilir. Bu çulluÄŸa bütün Kuzey Amerika’da suya yakın alanlarda rastlanır, bazen kuru çayırlarda da bulunduÄŸu olur. Yeni yumurtadan çıkmış yavrular bütün çulluk yavruları gibi havla örtülüdür. Renkleri çevreye uyar. Benekli çulluk, sonbaharda güneye göç etmeden önce beneklerini kaybeder ve alttan bakılınca düz beyaz olur. Bu sadeleÅŸmiÅŸ kış urbasına ekseri çulluklarda ve benzeri kuÅŸların büyük bir kısmında rastlıyoruz.
Deniz kıyısında yaşayan çullukların arasında «cüce çulluk» gibi serçeden iri olmayanları olduğu gibi, 30 santim boyunda ve 70 - 75 santim uzunluğunda olabilen «kervan çulluğu» (Numenius arquata) da vardır. Çullukların çoğu Kuzey Kutbu bölgesinde yuva yaparlar. İlkbaharda kuzeye yollanan son göçücülerin arasındadırlar, sonbaharda güneye daha sıcak ülkelere göç etmeye sıra gelince de ilk olarak onlar yola çıkarlar.
Birçok çulluklar Güney Yarımküresi kıyılarını ziyaret ederlerse de, tropikal veya güneysel enlemlerde yuva yapmaları olaÄŸanüstü bir haldir. Tek istisna, Pasifik’teki Pitcairn adası yakınlarındaki Tuamotu zincirinin minik mercan adalarında bulunan «küçük Polenazya çulluÄŸu» dur (Aechmorhynchus). Bunun da güneye kaymış bazı kuzey türlerinin soyundan olması ihtimali kuvvetlidir.

(Gallinago gallinago)

«Bataklık çulluÄŸu», Kuzey Avrupa ile Kuzey Asya’da 70 derece kuzey enlemine kadarki bölgelerde yaÅŸar. 28-30 santim uzunluÄŸundaki bu kuÅŸ, geniÅŸ bataklıkları olan her yerde ürer, bu yüzden de anayurtlarından uzak kalmalarına raÄŸmen Avrupa’nın güneyinde ve Afrikainın kuzeyinde üreyenlerine de rastlanır.
Bu göçücü kuş ekim başlarında Mısırda ve Hindistanda son deece kalabalık sürüler halinde meydana çıkar.
Rengi kahvemsi siyahtır, karm bölgesi beyazdır, göğsünde ve yanlarında kahverengi lekeler, sırtında pas sarısı renginde dört uzun çizgi göze çarpar. «Wilson bataklık çulluÄŸu» (Gallinago delicata) denilen çok yakın bir akrabası da Yeni Dünya’ da yaÅŸar.
Orman çulluğunun batak ormanları sevmesine karşılık, bataklık çulluğu açık bataklıklara ve sulu çayırlara rağbet eder. Bu çullukların her ikisi de yalnızlık seven kuşlardır. Bütün çulluklar iyi uçuculardır, bataklık çulluğu bu bakımdan öbürlerini de bastırdığından, herkes tarafından kolay avlanılabilen kuşlardan değildir.

(Scolopax rusticola)

«Orman çulluğu», yaklaşık olarak 30 -32 santim uzunluğunda tombul ve iri kafalı bir kuştur. Rengi siyahın, kahverenginin, pas renginin ve grinin bir karışımıdır. Yumuşak ve duyar uçlarım çamurun içinde açabilir. Gagası çamurun içine gömülüyken bu kuşun tehlikeli bir durumda olduğu sanılabilirse de hakikat hiç de böyle değildir. İri gözleri başınm hayli yukarısında olduğundan, orman çulluğu, yaklaşan bir düşmanını hemen görebilir ve ona göre tedbirini alır.
Bu orman çulluÄŸu’na bazı kuzey adalarının dışında bütün Avrupa memleketlerinde ve Kuzey ile Orta Asya’da rastlanır. Yapraklı aÄŸaç ormanlarında olduÄŸu gibi, iÄŸneli ormanlarda da rastlanıldığına göre, her hangi bir aÄŸaç türünü tercih ettiÄŸi söylenemez. Yeni Dünya’ya öz türünün bilimsel adı «Philohela minör» dur.
Orman çullukları ilkbaharda flört alanlarında toplaşırlar. Erkek orman çulluğu kendine öz ıslığımsı sesini salıverdikten sonra, birden havaya fırlar ve daire çevirir. Bir seri dalışla tekrar aşağı inerken nefis , cıvıltılarını duyurur. Kesin olarak f bilinmemekle beraber, bu müziğin, kuşun dar ve sert dış kanat tüylerinin arasından akan hava tarafından çıkarıldığı ve ses telleriyle ilgisinin bulunmadığı sanılmaktadır. Orman çulluğu en gözde av kuşlarından biridir.

TEK ,TÃœK BÄ°RKAÇ tanesinin dışında çulluklar kumsallarda yaÅŸar ve düdük gibi bir ses çıkarırlar. YetmiÅŸ yedi türlü olan «çullukgiller» ailesi (Scolopacidae) yaÄŸmurkuÅŸları’nın en kalabalık grubudur. Ailenin üyeleri çoÄŸunlukla uzak kuzeysel enlemlerde ürer ve güneysel deniz kıyılarında kışlarlar. OlaÄŸanüstü uzunluktaki gagaları bu kumsaldaki hayata uymuÅŸtur. Çulluklar gagalarından, yerden veya çamurun içinden küçük yengeçler ve böcekler toplamakta yararlanırlar. Uzun bacakları çamurların üzerinde ve suyun içinde yürümelerine yardımcıdır. Kahve gri, beyaz veya kestane rengi olabilen çulluklar, parlak renklerden yoksun olmalarına raÄŸnıen, sevimli ve tetik kuÅŸlardır. Oldukça iri ve sivri uçlu dört yumurtalarını küçük uçlar baÅŸ baÅŸa gelmek üzere yuvanın içine yerleÅŸtirirler, Yuva, otların veya kumların içinde bir girintidir, bazen biraz otla astarlanmış bulunur.

Gördüğümüz gibi su tavukları rutubetli alanları severler, «orman su tavuğu» (Rallina eurizonoides), gibi bazı türler, sık tropikal ormanların oldukça kuru sayılabilecek zemininde yaşarlar. Kurşunlu gri renkteki «iri ot su tavuğu» (Rallus torquatus), çok kere suya uzak tarlaları ziyaret eder.
Birçok su tavuğu türleri de okyanusun açıklarında, çok kere kurak olan minicik adalarda yaşarlar. Uçamayan »Wake Adası su tavuğu» nun (Rallus wakensis) bir tek garantili içme suyu kaynağı yardır: Yumuşakça kabuklarında biriken minik yağmur suyu birikintileri.
Bazı su tavukları da belli bir bölgeden çıkmaya çıkmaya kaybolurlar. Meselâ, uçamayan su tavuklarından iri «Notornis hochstetteri» 1949′da Yeni Zelanda’nın bir gölünün kıyısında keÅŸfedilmiÅŸtir. Halbuki uzmanlar bu su tavuÄŸunun soyu tükeneli yarım asır olduÄŸunu sanıyorlardı.
Sözün kısası su tavukları ailesi o kadar kalabalıktır ki, bazı kitaplarda «bataklık tavukları» «Porzana»,«sultan tavukları» (Porphyrio) vs. gibi ayrı ayrı gruplar halinde ele alınırlar.

(Rallus aquaticus)
«Su yelvesi», başından uzun gagası, oldukça uzun bacakları, kubbeli gözüken kısa ve güdük kanatları, çok kısa kuyruğu ve çok sık ve su geçirmeyen tüyleriyle dikkati çeker. Uzunluğu 29-30 santim kadardır. Dişi erkekten ufaktır, fakat rengi aşağı yukarı aynıdır. Su yelvesinin rengi, sarı fon üzerinde siyah beneklidir. Başının yanlan ve vücudunun alt tarafı mavimsi gridir.
Su yelvesi’nin yurdu Kuzey ve Orta Avrupa, Orta ve DoÄŸu Asya’dır. Göçlerinde Güney Avrupa’yı, Kuzey
Avrupa’yı ve Hindistan’ı ziyaret eder. Ä°yi bir uçucu olmamasına raÄŸmen, kuzeyin tek tek adalarından Faröer adalarıyla Ä°zlanda’da görülür.
Amerika’ya öz türlerden ÅŸu üç tanesi dikkate deÄŸer:
Rallus longirostris tuzlu bataklıklarda barınır. Tavuğun yarısı kadar kahverengi bir kuştur. Göçlerde alçaktan uçtuğundan çok kazaya uğrar. Birçok su tavukları gibi gıcırtılı sesler çıkararak danslar eder. Otlardan örülü yuvasını tuzlu bataklıklarda yerde bina eder.
»Erguvani su tavuÄŸu» (Porphyrula martinica), Yeni Dünya’nm sıcak kısımlarında yaÅŸayan parlak renkli bir türdür. Yaklaşık olarak 27-28 santim uzunluÄŸundaki bu kuÅŸ iyi yüzer ve su bitkileri tarafından boÄŸulmuÅŸ gölcüklere raÄŸbet eder. Su tavuklarının çoÄŸunluÄŸundan daha iyi uçar. Gagası koyu kırmızı, alnındaki kalkanımsi yapı mavimsidir. Yuvası, kamışlarla sazların arasında kamışlardan örülmüş bir plâtformdur. 4-10 yumurtası beyaz renkte ve kırmızımsı iÅŸaretlidir. Bu erguvani su tavuklarına sultan tavuÄŸu adı altında (Porphyrio porphyrio) DoÄŸu Afrika’da, aynı türden birçok çeÅŸitlere ise Güney Avrupa’da, Güney Rusya’da, Kafkasya’da, Filistin’de ve Kuzey Batı Afrika’da rastlanmaktadır.

BÜTÜN dünyaya yayılmış bir aile olan «sutavuğugiller» in 132 türü koşucu kuşlardır. Uzun bacaklanyle ayaklan ve ince vücutları sık bitkilerin arasından kolaylıkla süzülmelerine elverişlidir. Çoğu bataklıklarda yaasarsa da, bazı tropikal su tavukları ormanlık bölgelerde barınırlar. Parmakları boğumlu derili bazı su tavukları, ördekler kadar usta yüzücü ve dalıcıdırlar. Su tavuklarının genellikle kahverengi, sarı, kestane veya başka sade renklerden benekli veya lekeli bir tüy desenleri vardır. Fakat ailenin ender bazı üyeleri parlak bir erguvani renktedir.
Su tavukları’nm çoÄŸunun gürültülü naÄŸmelerden meydana gelmiÅŸ zengin bir repertuvarları vardır: Çıkardıkları ses bazen tüyler ürpertici bir ıslık, bazen de tavuÄŸumsu bir gıdaklama olmaktadır. Seslerinin bazen, kuÅŸun yönünü tesbit etmek isteyenleri aldatan vantriloÄŸumsu bir özelliÄŸi vardır.
Su tavukları’nın çoÄŸu mükemmel av kuÅŸlarıdır. Etleri çok lezzetlidir. Fakat uçma kabiliyetleri sınırlı olduÄŸu halde, avcılardan koÅŸup kaçmayı baÅŸarırlar. Avcılar bunu göz
önünde tutarak bataklıklarda sandalla dolaşmaktadırlar. Sandalların yaklaştığını gören su tavukları, koşacak yerde havalanmakta ve avcılara kolay bir hedef olmaktadırlar.
Gördüğümüz gibi, su tavukları gizliliği çok seven son derece ürkek kuşlardır. Sık otların arasında büyük hızla koşar ve ancak başka çareleri kalmayınca uçmaya kalkışırlar. Ufak kanatlarının olmasına rağmen, birçokları geceleri uzunca göçlere girişirler. Bu ailenin dünyanın hemen her tarafındaki uzak adalarda bir sürü türü vardır. Fakat ada türlerinin birçoğu uçma kabiliyetini tamamiyle kaybetmişlerdir.
«Rallidae» denilen bu ailenin üyelerinin yüksek, fakat yanlardan basılmış bir vücudu, orta uzunlukta bir boynu, ender olarak baştan uzun ,bir gagası, uzun parmaklı ayakları, katlanınca kuyruğun ucuna erişemeyen oldukça kısa ve yuvarlak kanatları vardır. Böcekler, bitki soğanları, tohumlar, solucanlar, su bitkileri, yumuşakçalar, bazen de kertenkeleler ve sıçanlarla beslenirler.

KOÅžUCU TAVUKLARIN on altı türü de Eski Dünya’ nm sıcak kısımlarında yaÅŸar. 13-18 santim uzunluÄŸundaki bu kuÅŸlar minik bıldırcınlara benzerler, bundan ötürü de bazı memleketlerde «düğme bıldırcın» diye adlandırılmışlardır. DiÅŸi, erkekten daha iri ve daha parlak renklidir. KuÅŸ geleneklerine baÅŸka ÅŸekillerde de meydan okumaktadır: ÇiftleÅŸme zamanında sesini duyurarak kendine bir eÅŸ çağıran odur, üstelik kuluçkaya yatmak ve yavruları büyütmek vazifelerini de erkeÄŸe yükler. Yumurtalarını yumurtlayıp erkeÄŸini bunların üzerinde kuluçkaya oturttuktan sonra, diÅŸinin aynı vaziyeti ikinci bir eÅŸle de tekrarladığı sanılmaktadır.
Yerdeki otluk bir girintinin içindeki yuvanın bazen ottan bir kubbesi vardır. 3-5 yumurta koni biçiminde ve beneklidir. Havla örtülü olarak doğan yavrular, yumurtadan çıkar çıkmaz kusabilmektedir. Koşucu tavuklar böcek sürfeleriyle, böğürtlen gibi yemişlerle ve tohumlarla beslenirler. Yerine göre «hemipod» diye de adlandırılan bu yer kuşları, su tavuklarıyla akraba olup «Turnieidae» ailesini meydana getirirler.
Tabiat bilginlerinin Filipinlerde ve Yeni Gine’de inceledikleri koÅŸucu tavuklar son derece ürkektiler ve içerisinde yaÅŸadıkları yüksek otların
arasından bir türlü çıkmıyorlardı. Fakat yeteri kadar ürkütülünce, otların özerinde birkaç santim öteye kanat çırpıyorlar, sonra birdenbire
kendilerini gene otların içine bırakıveriyolardı.
Avustralya yakalı hemipodu» (Pedionomus), ailesinin öbür üyelerinden birçok bakımlardan ayrılır, bazen de ayn bir aile olarak ele alınır.

Y ÃœZGEÇ AYAKLILAR», tropikal Güney Amerika’nın, Afrika’nın ve Asya’nın dalgıç kuÅŸuna benzer garip kuÅŸlarıdır. Su tavuklarınınkine benzer gagaları, boÄŸumlu derili ayakları, kısa bacakları, arkaya doÄŸru uzamış vücutları, uzun ve sivri kanatları vardır. «Heliornithidae» ailesinin sadece uç türü vardır. Bu çekingen kuÅŸlar suda gizlenirler. Bataklıklarda ve ormanlık bölgelerdeki akarsularda yaÅŸar ve suyun birkaç ayak yukarısındaki bir bitki kitlesinin içinde derme çatma yuvalarım bina ederler. Yüzgeç ayaklılar büyük bir kolaylıkla koÅŸabildikleri, yüzebildikleri ve dalabildikleri halde, uçmaya sıra gelince hantal ve tembel kesilirler. Havalanabilmek için boÄŸumlu derili ayaklarıyla hızlı hızlı koÅŸarlar.
«Yeni Dünya yüzgeç ayaklısı» (Heliornis fulica), donuk bir zeytunî rengindedir, başı, boynu ve kuyruğu siyahımsıdır. Başıyla boynunun yanları beyaz çizgilerle süslüdür. Gagası kırmızımsıdır, ayaklarında da garip siyah ve sarı şeritler dikkati çeker.

(Chunga burmeisteri)

«Gri kariyama», Kuzey Arjantin de yaşar. Kuyruğuyla birlikte yaklaşık olarak 90 santim uzunluğundadır. Sırtı, üzerine koyu sarı benekler serpiştirilmiş kurşunî bir kahverengidir, başı ile yelesinde güzel bir gri fon üzerinde siyah yollar gözü alır. Gözlerinin etrafında ve karnında beyazlıklar vardır. Gerdanı, boynu ve göğsü renk bakımından başı gibidir, fakat üzerlerindeki yollar daha incedir. Kanatlarla kuyruğunda kaim gri ve beyaz yollan vardır.
Kariyama’lara seyrek aÄŸaçlı otlu bölgelerde bazen sürü halinde, fakat daha ziyade çift olarak rastlıyoruz. DeÄŸneklerden örülmüş yuva yerde, çalıların arasında veya alçak bir aÄŸacın üzerindedir. Kariyama kahverengi iÅŸaretli iki soluk yumurta yumurtlar. Kariyama’nın sesinin köpek havlamasına benzediÄŸini ileri sürenler olmuÅŸtur.